اربعین، فقط راهپیمایی نیست- دکتر ناصر باقری مقدم

تاریخ:1399/4/23

نسخه چاپی

" فرو کاستن گفتمان اربعین در جامعه به محور پیاده‌روی هر چند به جای خود ارزشمند بوده و بار معنایی و عاطفی بخشی از رویداد اربعین را بر دوش دارد، اما این حرکت جهانی را از سطح تمدنی و جامعه‌پردازی تقلیل می‌دهد. "

 سامانه اطلاع رسانی تشکل های دینی و مراکزفرهنگی(تی. دی. ام)- چندی است به دلیل شیوع ویروس کرونا محافل و مراسم‌های عمومی و مذهبی کشور ایران و عراق تعطیل می‌شود و این امر باعث شده تا دیدگاهی در جامعه شکل گیرد که اربعین امسال تعطیل و یا منتفی است و اقامه نخواهد شد. این امر اخیرا شدت بیشتری پیدا کرده و تعدادی از مسئولین مرتبط با اربعین حسینی در ایران نیز به اظهار نظر درباره عدم برگزاری اربعین می‌پردازند و برگزاری یا عدم برگزاری راهپیمایی اربعین را معادل با حماسه اربعین تلقی کرده و این مفهوم را به جامعه نیز منتقل می‌کنند.
آنان این اتفاق مبارکی را که هر ساله در اقصی نقاط دنیا تکرار می‌شود و به تعبیر مقام معظم رهبری می‌تواند زمینه‌ساز تحقق تمدن نوین اسلامی باشد، در پیاده‌روی اربعین خلاصه کرده و تقلیل می‌دهند. نگارنده این یادداشت خود به عنوان کسی که در سال‌های گذشته متنعم به نعمت حضور در پیاده‌روی اربعین بوده و سراسر وجودش آرزوی تکرار حداقل یک بار دیگر و تنفس در فضای ملکوتی آن را دارد از منظر گفتمانی به این جریان فرهنگ‌ساز عالمگیر توجه کرده و به نکاتی اشاره می‌کند.
۱) گفتمان اربعین در سال‌های اخیر در حال تبدیل شدن به گفتمان غالب و وحدت‌بخش در جهان اسلام است و هم از این رو است که مقام معظم رهبری اشاره دارند که اربعین جهانی شد و جهانی‌تر نیز خواهد شد. در تحلیل گفتمانی بایستی دقت شود که چه چیزی در جامعه به گفتمان تبدیل می‌شود و به تعبیر علمی آن دال مرکزی این گفتمان که بار مفهومی را بر دوش می‌کشد، چه بخشی است. به نظر راقم این سطور و با بررسی نظرات متخصصان این حوزه و مخصوصا بررسی نظرات مقام معظم رهبزی، نقطه مرکزی حرکت اربعین بخش‌های مناسکی و بعضا آیینی آن نیست. حتی اگر این بخش پیاده‌روی مقدس و شیرین آن باشد.
دلیل این امر روشن است؛ زیرا این مفهوم نمی‌تواند بار معنایی و یکپارچه‌سازی مفاهیم و مضامین مختلف حماسه اربعین را بر دوش کشد. منشور گفتمانی اربعین دارای ابعادی همچون ارتباط معنوی و عاطفی با امام، ظلم‌ستیزی و همراهی با ظلم‌ستیزان عالم، اتحاد مسلمانان جهان در برابر مستکبران دنیا، آزادگی و آزادی‌خواهی، قدرت نرم جهان اسلام، نقش رسانه‌ای اربعین در دنیای پیچیده و تبلیغاتی در جهان پرهیاهوی بشریت، درک سختی‌های مستضعفان عالم و تاب‌آوری، مواسات در میان امت اسلامی، امام‌شناسی و زمینه‌سازی ظهور و رویکرد آخرالزمانی اربعین بوده و همه موارد نمی‌تواند حول تنها محور پیاده‌روی اربعین قرار بگیرد که توانایی جذب و یکپارچگی تمام مفاهیم فوق الذکر را ندارد.
۲) فرو کاستن گفتمان اربعین در جامعه به محور پیاده‌روی هر چند که مجدد تاکید می‌شود پیاده‌روی به جای خود ارزشمند بوده و بار معنایی و عاطفی بخشی از رویداد اربعین را بر دوش دارد، این حرکت جهانی را از سطح تمدنی و جامعه‌پردازی تقلیل داده و در سطح یک عمل عبادی و فردی پایین می‌آورد. درست است که این رویداد اجتماعی و عالمگیر، محل ظهور و بروز می‌خواهد، اما در شرایطی خاص مانند وضعیت دنیای امروز، لزومی ندارد که همین بازتاب اجتماعی را صرفا در انجام پیاده‌روی ببینیم و از نمونه‌ها و وسایل دیگر این نمود مانند مواسات در بین امت اسلامی غافل شویم. مخصوصا در شرایط امروز که مردم هر دو کشور ایران اسلامی و عراق به آن نیاز دارند. همچنان که در مسائل و مشکلات اخیر کشور از این امر حسن استفاده شد و مواکب اربعین حضرت اباعبدالله الحسین (ع) نقش ارزنده‌ای در حل مشکلات اجتماعی بازی کردند. البته برگزاری پیاده‌روی نیز با شرایطی و رعایت پروتکل‌های بهداشتی نیز شدنی بوده و بلکه بایستی برای اجرای آن تلاش کرد.
۳) مضیق بودن فضای گفتمانی اربعین یکی از خلأهای کنونی است. همچنان که مقام معظم رهبری نیز در یکی از بیاناتشان خواستار گسترش و تعمیق روزافزون معنویت، تفکر و معرفت برای راهپیمایی اربعین شده و در جای دیگر می‌فرمایند اهل فکر، اهل فرهنگ، اهل اقدام فرهنگی و فکری برای این حرکت عظیم بنشیند برنامه‌ریزی کنند...امروز هدف هر مسلمان باید ایجاد تمدن نوین اسلامی باشد... ایجاد تمدن عظیم اسلامی هدف نهایی ماست و این راهپیمایی اربعین می‌تواند یک وسیله گویای برای تحقق این هدف باشد.
لذا بایستی مواظبت کرد وسیله مقدس به جای هدف مقدس‌تر ننشیند و سعی شود فرهنگ اربعین زندگی کردن و تمدن‌سازی اربعینی را تعریف و توسعه مفهومی داده و نسبت به عملیاتی کردن آن در جامعه اندیشه کنیم

دکتر ناصر باقری مقدم
عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور
و خادم پژوهشی مرکز مطالعات اربعین

 

منبع : اداره کل تشکل های دینی سازمان تبلیغات اسلامی