راهکارهایی برای پیشرفت هیئات مذهبی

تاریخ:1397/3/2

نسخه چاپی

" هیئت امناء بایستی با همدلی در مدیریت هیات جلوی هرگونه تفرق را گرفته و از هیات زایی ناشی از تفرقه جلوگیری نماید . همچنین است در رفع موانع و مشکلات ، که بدون یکدلی و اتحاد غیر قابل حل خواهد بود "

 به گزارش سامانه اطلاع رسانی تشکل های دینی و مراکزفرهنگی(تی. دی. ام)، جواد عبدل زاده فعال فرهنگی و کارشناس در حوزه علوم قرآن و حدیث  در سایت  شخصی خود می نویسد:مطمئنا راهکارهای پیشنهادی آنگاه نتیجه بخش خواهد بود که هرکس در هر مسئولیت و نقشی که در هیئات دارد ، به قدر وسع و توانش قدم برداشته و از مانع تراشی ذهنی برای خویش خودداری نماید . اگر قرارباشد قبل از حرکت به فکر مقصّر و موانع توهمی خویش باشیم و با کلمه" نمیگذارند و نمیشود" شانه از مسئولیت خالی کنیم ، آنگاه هیچ امیدی به اصلاح و رشد نخواهد بود . یادمان باشد شاید یکی از آنهایی که نمیگذارند ، خود ماباشیم و کم کاری هایمان .
و اما راهکارهای پیشنهادی برای اصلاح آفات و رشد کمی و کیفی هیئات :
1.هیات و مدیریت جمعی : احیای هیئت امناء های هیئات مذهبی و غنی سازی آنها اولین قدم در راه پیشرفت است . هیئت امناء ، هیئت موسس نیست، بلکه هیات مدیره ای با مدت زمان معلوم بایستی باشد که امور هیات را مدیریت نماید . بهتر آن است که باعنایت به ساختار هیات ، هیئت امناء شامل افراد معتمد و ریش سفید، افرادی ذی نفوذ و صاحب اعتبار، افراد باسواد مذهبی و فرهنگی و جوانفکران اندیشمند باشد . لزوم بها دادن به حضور عالمان (روحانی و غیرروحانی) در هیئت امناء نبایستی مورد غفلت واقع شود .
علاوه بر ترکیب هیئت امناء ، جلسات منظم این مجموعه در طول سال با توجه به حجم کاری هیات بسیار ضروری میباشد . جلساتی که بایستی اندیشه ها در آن به جولان پرداخته و نتیجه ای واحد برای رویه ها اتخاذ شود . جلساتی که تفرق اندیشه ها و آراء در آن آزاد بوده ولیکن اتحاد و همدلی در نتیجه بدست آمده قطعا امری است بلاتردید . هیئت امناء بایستی با همدلی در مدیریت هیات جلوی هرگونه تفرق را گرفته و از هیات زایی ناشی از تفرقه جلوگیری نماید . همچنین است در رفع موانع و مشکلات ، که بدون یکدلی و اتحاد غیر قابل حل خواهد بود .
از سوی دیگر مدت فعالیت هیئت امناء نیز بسیار مهم است . بایستی هیئت امناء امکان تغییر در افراد و جایگزینی نفرات جدید حداقل از هر دو سال یکبار را فراهم نماید . البته نبایستی این جایگزینی باعث اختلاف شده و یا همه اعضاء به صورت یکجا تغییر یابند . بلکه تغییرات باید به صورت حداقلی و فقط برای تزریق روحیات و اندیشه های جدید و خونی تازه به رگهای مدیریتی هیات، مدنظر باشد، که در غیر اینصورت شاهد جمود فکری و عدم پیشرفت در امور خواهیم بود . پس مدیریت هیئت امنائی آنهم به صورت واقعی نه نمایشی در هیات ، نخستین قدم برای نیل به اهداف والای هیئات مذهبی و شاید مهمترین آن خواهد بود .
2.مشورت طلبی در عرصه مدیریت: هیئت امنای هیئات مذهبی بایستی برای گسترش بدون هزینه مشارکت مردمی در هیئات، نسبت به تشکیل جلسات مشورتی با اعضای هیات اقدام نمایند . این جلسات میتوانند به صورت جمعی و یا انفرادی شکل گیرد . حسن و امتیاز تشکیل چنین جلساتی ، شنیدن نظرات و آراء اهل هیات توسط مدیران آن و همچنین بیان انتقادات و پیشنهادات از طرف مخاطبین و احساس مشارکت در مدیریت هیات خواهد بود .
هیئت امنای هیئات همچنین میتوانند برای راهبرد بهتر برنامه ها از مشورت صاحبان اندیشه و طرح نیز، بهره گرفته و به دستور اسلام در باب مشورت عامل باشند . که مطمئنا حق انتخاب بعد از مشورت، در نهایت همچنان برعهده هیئت امناء بوده و هیچ ضرری در این امر نخواهد بود .
3.نظارت درون هیاتی : بهترین شیوه اصلاح و پیشرفت بدون توقف، وجود ناظرینی برای بررسی دائمی برنامه ها می باشد . ناظرینی که چشمان پنهان هیئت امناء ، در هیات بوده و با بینایی خاص برنامه ها را زیرذره بین بررسی کمی و کیفی می برند . هیئت امناء میتواند با استفاده از شیوه نظارت درون هیاتی مشکلات هر جلسه را به خوبی و در اسرع وقت دریافت و نسبت به اصلاح آن قبل از بدل شدن به آفتی ریشه ای ، اقدام نماید . ضمن اینکه نظارت نه به معنی اشکال یابی، بلکه به معنی تحسین و تداوم خواهی نکات مثبت نیز خواهد بود .
تنها نکته ای که در این بین بسیار حائز اهمیت است "در داخل جمعیت بودن "این ناظرین می باشد . چرا که اگر در بین حاضرین نباشند و از جایگاهی خاص به نظاره بنشینند، مطمئنا نتیجه لازم اخذ نشده و تداوم مشکلات حاصل خواهد آمد .
4.جلسات مداوم مجریان : از مهمترین اموری که هیات های مذهبی بایستی نسبت به آن اقدام عاجل نمایند تشکیل جلسات فی مابین مجریان برنامه های هیات از جمله دعاخوانان و مربیان و مفسرین قرآنی ، سخنرانان ، مادحین و دیگر نیروهای اجرایی به صورت مستمر و منظم جهت بررسی نظرات و پیشنهادات آنها و هماهنگی هرچه بیشتر میباشد. این جلسات ضمن اینکه میتواند جلسه هم اندیشی این مجریان قلمداد شود ، به عنوان جلسه سمت دهی برنامه های هیات نیز بوده و می تواند مانع از چندرنگی هیات، در اجرای آن باشد . هیات در اجرای برنامه برای مخاطبین خویش بایستی یکرنگی و همدلی و یکدستی را به نمایش گذاشته و مخاطب را برسر چندراهی قرارندهد . نباید مخاطب متوجه اختلاف نظرهای موجود و طبیعی در هیات شده و نسبت به کارهای مذهبی بدبین گردد . تشکیل جلسه هماهنگی بین مجریان هیئات می تواند گره گشا بوده و تفرقه و اختلافات را از نمود در انظار مردم دور نگه دارد . شنیدن نظرات انتقادی و پیشنهادی مجریان هیات نیز می تواند هیئت امناء را درراه ساماندهی هیات مددرسان باشد .
5.برنامه های مناسب مخاطبین : هرهیاتی با توجه به جمعیت و سلایق حاضرین و اقشار حاضر در جمع، میتواند نسبت به برنامه ریزی اقدام نماید . متاسفانه این تصور غلط که بایستی همه هیاتها یک برنامه خاص داشته و یک روند را طی کنند باعث بروز آسیب های جدی در بین مخاطبین میشود . هرهیاتی میتواند باعنایت به سلایق غالب در هیات نسبت به تداوم برنامه های پرمخاطب اقدام و از حجم برنامه های کم تاثیر ، بکاهد . دقت کنیم سلایق مخاطبین جوان با میانسال و کهنسال متفاوت است و طبیعتا خواسته ها نیز متفاوتند . تنها تذکر در این باب اینکه متناسب سازی برنامه نباید منجر به حذف برنامه ای از برنامه های مهم و اصلی هیئات شود، بلکه میتواند با زمانبندی شایسته باعث جذب بیشتر مخاطب و تامین بیشتر خواسته های آنها شد . آری میتوان متناسب با هر جمعی ،برنامه ای شایسته و مطلوب آن را ارائه نموده و از خستگی و زدگی مخاطب جلوگیری کرد .
6.متناسب سازی هیات با مناسبت ها : هیات های مذهبی بایستی خود را با مناسبتها از نظر ظاهری و محتوایی متناسب سازی و هماهنگ نمایند . طبیعتا و طبق فرمایش حضرات معصومین(ع) ، باید از شادی اهل بیت (ع) شاد بود و در عزای آنها سوگواری نمود . این مورد در هیات ها بایستی هم از نظر ظاهری مثلا رنگ پرچم ، شیوه تزئین مکان برگزاری ، نوع پذیرایی ، نوع پوشش مجریان هیات رعایت شده و هم از نظر محتوایی در دعاخوانی ،سخنرانی و مداحی نمود داشته باشد . همیشه و همه جا در صورت غفلت، امکان رخ داد انحراف وجود دارد و یکی از آفات هیئات عدم آشنایی با برگزاری مجالس شادی و سرور اهل بیت (ع) است . بایستی ضمن خودداری از نزدیکی به انحرافات و متاسفانه هجمه های شدید غیرفرهنگی و غیرمذهبی موجود در این باب ، قدم در عرصه گذاشته و اجرای برنامه های سرور اهل بیت(ع) را در برنامه های هیات گنجاند .
این فرهنگ بسیار غلط و غیراهل بیتی که" ماهمیشه عزاداریم" و" شیعه تا ظهور عید ندارد " مطمئنا جزو اسرائیلیات وارده در فرهنگ برخی افراد مذهبی بوده ، که کاسه داغ تر از آش شدن و خودنمایی را به خدمت خالصانه به اهل بیت (ع) ترجیح میدهند . مخاطبین حاضر در هیات بایستی هم از نظر ظاهری و هم از نظر محتوایی به راحتی فضای شادی و غم را از هم تشخیص داده و اخذ روحیه مناسب را از شور و شعور موجود درهیات در بالاترین سطح داشته باشند .
از باب نمود ظاهری سرور در هیات می توان :
الف- طراحی پرچم ویژه اعلام برنامه به رنگ سبز یا سفید، جهت تمایز از رنگ سیاه پرچم برنامه های عزاداری
ب-استفاده از کتیبه ها و بنرها و پرچمهای تبریک در فضای داخلی هیات
ج- استفاده از پذیرایی مناسب برای هیات در اعیاد از جمله بهره گیری از شیرینی و شربت و میوه و شکلات
د- پوشش خوش رنگ و مناسب مجریان هیات در برنامه های ویژه اعیاد
را مدنظر داشته و از باب محتوا نیز میتوان با اجرای دعای متناسب ایام، سخنرانی خاص مناسبتی و بیان فضایل اهل بیت(ع) ، مولودی خوانی دور از آفات توسط مادحین بهره برده و مخاطبین را از نظر شوری دلشاد و از نظر شعوری غنی نمود .
7.اصلاح شیوه های معرفت افزایی در هیات : در هیات های مذهبی بخش شعوری فقط در بخش سخنرانی و کمی در بخش قرآنی خلاصه میشود . در حالیکه تمامی بخشهای اجرایی هیئات مذهبی میتواند معرفت افزا بوده و باعث رشد کیفی داشته های مخاطبین گردد . رسیدن به این هدف میسر نیست مگراینکه در باب بخشهای مختلف هیات عقبه فکری قوی مستقر نموده و اتاق فکر را تشکیل داد . به تفکیک برنامه های مختلف هیات پیشنهادهایی ارائه میشود :
الف- بخش آغازین و پایانی هیات : مناسب است هیئات با دعایی کوتاه و خاص و البته مورد عنایت حاضرین آغاز و خاتمه یابند . از جمله میتوان از دعای سلامتی حضرت ولی عصر(عج) یا دعای فرج بهره برده و آغاز و انتهای برنامه را به جلب توجهات حضرات معصومین(ع) نشاندار کرد .
ب- بخش دعاخوانی : در این بخش بایستی هیئات مذهبی فقط به زیارت عاشورا و زیارت وارث یا دعای توسل اکتفا نکرده و با استفاده از ادعیه ماثور وارده و با عنایت به مناسبت موجود ، تنوع و تکثر لازم را بوجود آورند . دعاها و زیاراتی مثل زیارت آل یاسین ، حدیث کساء، زیارت امین الله و امثالهم میتوانند به عنوان دعاهایی کوتاه و قابل هضم برای مخاطبین در هیات ، به صورت چرخشی مورد استفاده واقع شده و در ضمن آن باعنایت به مناسبت میتوان از ادعیه مناسبتی ویژه آن روز استفاده کرد. مطمئنا تنوع در صورت اجرایی شدن مناسب، باعث رشد و جذب مخاطب بیشتر خواهد گردید . در این باب فراموش نشود: اصلاح اغلاط چاپی فراوان کتب ادعیه موجود در برخی هیئات و همچنین تصحیح اغلاط قرائتی برخی دعاخوانان که بسیار تاسف انگیز است .
ج- بخش قرائت قرآن : متاسفانه یکی از ضعیف ترین بخشهای مورد اقبال مردم در هیات های کنونی این بخش است . اجرای نادرست و غیرکارشناسی بخش قرآنی هیئات از چندین سال پیش حتی باعث حذف بخش قرآنی در برخی هیاتها شده است . اصلاح شیوه اجرایی منوط به اصلاح شیوه مربیان محترم قرآنی هیئات می باشد ، که متاسفانه اکثرا در این راه قدم برنمیدارند . بایستی بدانیم که آموزش قرائت و صحیح خوانی در هیئات امروزی و در جمع ، کاری ناممکن و غیرمنطقی است ، که حتی اصرار بر این مورد گاهی باعث فراری دادن مخاطبین از جمله جوانان از هیئات شده و قرآن زدگی را عامل میگردد . هیئات بهتر است در این باب در امر تبلیغی خود انجام وظیفه نمایند نه در بحث آموزش و تعلیم .
بهترین شیوه برای آشتی مجدد مخاطبین هیئات با قرآن ، اجرای برنامه ای کوتاه، ولی پرمحتواست . برنامه ای شامل قرائت شیوا و ترجمه سهل الفهم چند آیه موضوعی و مناسبتی ، و بیان مختصر شان نزول و محتوای آن در هیات توسط مربیان قرآنی هیئات ، که این امر باعث الفت و انس مجدد مخاطبین با قرآن و محتوای سازنده آن خواهد گردید .
اصرار برآموزش صحیح خوانی در هیئات که با شیوه های آموزشی دیمی و قدیمی متاسفانه توسط مربیان قرآنی برخی هیئات اجرا میشود، مطمئنا باعث افزایش قرآن گریزی و عدم حضور در ساعت اجرای این بخش در هیات توسط مخاطبین خواهد گردید .
در باب بخش قرآن تذکر دیگر اینکه می بایست از نظر ظاهری نیز در این باب تحولی ایجاد نموده و جذابیت آن را برای مخاطبین جوان افزود . مطمئنا استفاده از قرآنهای جدید النشر باخط و جلد مقبول که دارای ترجمه مناسبی نیز باشد میتواند گره گشا گردد . متاسفانه اکثر هیئات از قرآنهای دارای چنددهه عمر بدون ترجمه و با خط گاهی ناخوانا و یا باترجمه ضعیف استفاده می نمایند ، که خود مانعی است در امر جذب مجدد مخاطب به سمت بخش های قرآنی . آری بایستی دست به تحولی زد و اندیشید قبل از آنکه دیرشود .
د- بخش سخنرانی : آنچه مسلم است بیشترین بار معرفت افزایی هیات در این بخش نمود و بروز دارد . استفاده از سخنرانان و عالمان و اندیشمندانی که زبان جامعه امروز را دانسته و مشکلات آن را درک نموده و به درمانگری دردهای جامعه بپردازند، در هیئات امروزی بسیار لازم میباشد . هیات جای سخنرانی معرفتی هست ، ولی نه سخنرانی که تئوری باشد و به درد افزایش اطلاعات بخورد، بلکه معرفتی که عملی به بارآورد و دردی را درمان نماید لازم است . تاریخ گویی،سخن از فلسفه و عرفان، اصطلاحات علمی عجیب و غریب، نقل حکایات قدیم، کرامت گویی، وصف معجزه ، در جای خود شاید بسیار خوب و شایسته باشد ولیکن هیئات امروز ما نیازهای فعلی جامعه را به زبان خود جامعه بایستی پاسخگو باشند . سخنرانان امروزه می بایست به مطالعه مجدد نیازهای جامعه پرداخته و با مخاطب شناسی درست نسبت به بیان مطالب که مطمئنا وقت گرانبهای مخاطبین را از آن خود خواهد کرد، بپردازند .
فقط داشته ها را عرضه نمودن کافی نیست . بایستی نیازها را پاسخگو بود .
عالمان و سخنرانان محترم میتوانند با رجوع مجدد به علم حقیقی که همان قرآن و احادیث معصومین(ع) است ،حلاوت علم واقعی را به مخاطبین خویش چشانده و انحرافات را ریشه کن و مشکلات را با راه حل های قرآن و اهل بیت (ع) حل نمایند . ضمن آنکه عنایت به ظرفیت حاضرین در مجلس و نوع مطالبات آنها نیز بسیار مهم است .
برخی سخنرانان محترم مستند صحبت کردن را فراموش نموده و مطالعه در منزل را برمخاطبین خود ضروری نمیدانند . در حالیکه "مستمع صاحب سخن را بر سر ذوق آورد " شرطی دارد و آنهم ایجاد امکانات لازم برای فعالیت فکری بیشتر مخاطب است . باید نخست داشته ای ایجاد کرد و بعد انتظار برداشتی داشت . سکوت حاکم در بین مخاطبین از آسودگی طلبی، سخنرانان بزرگوار است که از معرفی منابع دردسترس برای مطالعه بیشتر به مخاطبین حذر مینمایند و آنگاه مخاطب خالی الذهن هرچه تو گویی آن شنود و دم نزند .
و- بخش مداحی : مداحی و مولودی خوانی بیشترین تایم اکثر هیئات را به خود اختصاص میدهد . این فرصت گرانبها به شرط فرصت سنجی مادحین گرامی می تواند تبدیل به نقطه عطف برنامه های هیات شود . بسیاری از مخاطبین در بخش مداحی دچار تحول روحی و رجعت به فطرت شده و اشک برمصائب و نشاط در شادی اهل بیت(ع) قلب را آماده دریافت مطالب و آنهم به بهترین حالت می نماید . مادحین گرامی در صورت استفاده از اشعار پرمحتوا می توانند تاریخ گذشته و درس امروز را ، یکجا به مخاطب خویش تزریق نمایند و این هنری است که افراد هنرمند را می طلبد .
استفاده از اشعار خوب و کنترل شده، استفاده از ریتم ها و لحن های مناسب مجالس ، بهره گیری از مخاطبین برای همنوایی و همراهی ، مقید بودن به زمان و جلوگیری از خستگی مخاطبین ، از بین نبردن حال مجلس به بهانه تغییر لحن و ریتم و درست و بدون تپق خوانی اشعار، میتوانند قدمهای شایسته ای در باب مداحی تاثیرگذار باشند .
8.مکان و زمان برگزاری هیات: در باب زمان اجرای برنامه محدودیت هایی وجود دارد که باعث همزمانی هیئات با یکدیگر و از دست رفتن توفیق حضور در آنها برای مخاطبین علاقمند نیز میشود . لیکن به نظر میرسد هیئات میتوانند هیات های صبح را احیانموده و با عنایت به مخاطبین خویش، هیات های صبحگاهی را دوباره برپا نمایند که از جمله برکاتش آغاز روز با یاد خدا و بندگان محبوبش و دیدار مومنین است که زندگی را به رنگ الهی درمیاورد . در باب برگزاری هیات به صورت عصریا شبانگاهی نیز به شرط عدم مزاحمت برای مجاورین مکان برگزاری و عنایت به گروه سنی مخاطبین و مسیرو نوع دسترسی مکان برگزاری مشکلی بوجود نخوامد آمد .اما تذکر این نکته لازم است که ساعت برگزاری و تایم اعلام شده در برنامه باید از نظر شروع و پایان به دقت رعایت شده و برنامه در وقت مقرر پایان پذیرد، تا برنامه ریزی مخاطبین به صورت شایسته مورد تکریم واقع شود .
مکان برگزاری هیات نیز بایستی از نظر دسترسی برای مخاطبین سهل الوصول و از نظر امکانات حداقلی برگزاری مجالس با حجم مخاطبین زیاد ، ازجمله وسعت و سیستم تهویه و روشنانی و صوتی ، شایسته اکرام مخاطبین باشد . توجه کنیم که در اکثر اوقات عدم توجه به نکات مذکور باعث ایجاد مزاحمت برای مخاطبین و دل آزردگی آنها می شود . به هیئات توصیه میشود فضای مساجد که بهترین فضا برای اجرای چنین برنامه هایی بوده و امکانات لازم را نیز دارا میباشد قدر دانسته و مورد غفلت قرارندهند .
9.فرصت دهی به جوانان : تمامی هیئات بلاشک نیازمند هدایت ریش سفیدان و استفاده از تجربیات آنها می باشند . لیکن احترام و اکرام روحیه فعالیت و تلاش جوانان نبایستی به فراموشی سپرده شده و خدای ناکرده هیات به صورت ارثی برای وارثین کهنسال قلمداد گردد . جوانان بایستی فرصت عرض اندام در هیئات را یافته و زیرنظر بزرگان خود را برای مدیریت آینده هیات آماده نمایند. غفلت از جوانان و خودخواهی در امور اجرایی هیات از طرف برخی پابه سن گذاشته ها حتی در کوچکترین امور، باعث زاد و ولد هیاتهای نارس و ناقص الخلقه و یا زدگی و خالی از جوان شدن هیئات میگردد .
ریش سفیدان و بزرگان هیات ، بایستی بابزرگواری و گذشت از خطاهای کوچک ، نسبت به جایگزین سازی جوانترها به جای خویش اقدام عملی نموده و خود پیش قدم در این امر باشند . فراموش نشود این جایگزین سازی نبایستی به صورت موروثی و پسر به جای پدر باشد . بایستی همه علاقمندان و مشتاقان دارای شرایط، صاحب این امکان بوده و در عرصه خدمتگذاری به اهل بیت(ع) عرق بر جبین نشانند .

آنچه در سطور فوق آمد تکمله ای بود بر نقد پیشین . به امید اینکه نقد گذشته و پیشنهادهای حال ، باعث رشد کمی و کیفی شده و پیشرفت روزافزون هیئات و دسته جات مذهبی شهرمان را شاهد باشیم.
فراموش نکنیم که تا همدرد و همدل نشویم قفلی گشوده نشده و نیل به اهداف میسّر نخواهد شد

 

منبع : اداره کل تشکل های دینی سازمان تبلیغات اسلامی